Haşıl sökme enzimi: hangi amilaz, hangi yol, hangi kontrol

Haşıl ne işe yarar, neden sökülür?

Çözgü ipliği tezgâhta sürekli sürtünme ve gerilim görür. Haşıl ipliğin üzerine ince bir film çeker, tüylenmeyi bastırır, kopuşu azaltır. Dokuma bittiğinde bu filmin kumaş üzerinde işi kalmaz.

Kalırsa sonraki her adım bozulur. Haşıl filmi suyu geçirmez: kumaş ıslanmaz, kasar banyosundaki peroksitin bir kısmı haşılı parçalamaya harcanır, boya life eşit ulaşamaz. Ön terbiyede yapılan iyileştirme, altındaki haşıl tabakası kadar işe yarar.

Ham pamukluda haşıl miktarı iplik ağırlığının yüzde birkaçı ile yüzde on beşi arasında verilir. Bu bir sınıf aralığıdır; kalite, tezgâh tipi ve dokumacının reçetesi aralığın neresine düşüleceğini belirler. Dokumacıdan haşıl reçetesini istemek, boyahanede yapılacak deneme sayısını düşürür.

Her haşıl enzimle sökülür mü?

Hayır. Alfa amilaz nişastadaki α-1,4 glikozit bağını rastgele noktalardan keser. Amiloz ve amilopektin zincirleri suda çözünen dekstrinlere iner, sıcak durulamayla kumaştan uzaklaşır. Enzim selüloza dokunmaz; haşıl sökmede mukavemet kaybı endişesinin olmamasının nedeni budur.

Nişasta dışındaki haşıllar bu mekanizmanın tamamen dışında kalır.

Türkiye'de dokunan pamukluların önemli bir bölümü karışık haşıl taşır. Enzim nişasta payını alır, kalanını yıkama alır. "Enzimi koyduk, TEGEWA çıkmadı" şikâyetlerinin bir kısmı buradan doğar ve çözüm diye dozaj yükseltilir. Enzimin göremediği bir polimer için enzim eklenmiş olur.

Reçete alınamıyorsa laboratuvarda üç numune çalışılır: biri yalnız sıcak alkali yıkama, biri yalnız enzim, biri sırayla ikisi. TEGEWA ve damla testi sonuçları hangi payın hangi yolla gittiğini gösterir.

Standart amilaz mı, HT amilaz mı?

Nişasta filmi belli bir sıcaklığın altında şişmez. Şişmemiş filme enzim giremez, dışından çalışır ve yavaş kalır. Sıcaklık seçimi bu yüzden yalnızca enzimin dayanıklılığıyla değil, haşılın erişilebilirliğiyle de ilgilidir.

Bacillus kaynaklı standart amilazlar için literatürde verilen bant pH 6-7,5 ve 55-70 °C'dir; yüksek sıcaklık tipleri 90-105 °C bandında çalışacak şekilde seçilir. İkisi de sınıf aralığıdır, ürün spesifikasyonu değildir. Derin Kimya ürünlerinin kendi değerleri ürün sayfalarında verilir: müşteriden bekleniyor.

Seçimi pratikte enzim değil makine yapar. Jiggerde veya çektirme makinesinde 60-70 °C tutmak kolaydır, standart tip yeter. Fularda doyurulup buharlayıcıya giren kontinü hatta bekleme saniyelerle ölçülür; orada işi ancak yüksek sıcaklıkta çalışan bir tip bitirir. Isıtmalı pad-roll da aynı tarafta durur.

İkinci gerekçe ekonomiktir: HT tip, haşıl sökmeyi ön yıkamayla aynı geçişte birleştirmeye izin verir. Buhar ve su hesabı çoğu zaman burada döner, enzim fiyatında değil.

Üç uygulama yolu arasında ne değişir?

Aradaki fark yalnızca süre değil. Fular-bekletmede enzim kumaşla birlikte kapalı bir rulo içinde bekler; banyo yoktur, dolaşım yoktur, dolayısıyla iş bittikten sonra ortamı düzeltme imkânı da yoktur. Çektirmede pH ve sıcaklık işlem ortasında ölçülüp düzeltilebilir. Kontinüde ise hatanın fark edilmesiyle metrelerce kumaşın hattan geçmesi aynı anda olur.

Fular-bekletmede kumaşın taşıdığı enzim miktarı doğrudan flotte alımına bağlıdır. Aynı banyo derişimiyle çalışıp fular basıncını değiştiren bir operatör, farkında olmadan dozajı değiştirir. Kontinüde ise hata payı yoktur: hat yavaşlarsa aşırı, hızlanırsa eksik sökme olur ve ikisi de aynı gün içinde aynı partide görülebilir.

Reçete kurulum sırası, üç yolda da aynıdır:

1. Ham kumaşın ıslanabilirliğini kontrol et. Mum ve yağ yükü yüksekse ıslatıcı seçimi enzimden önce gelir.
2. Suyun sertliğini ve pH'ını ölç. Bu iki değer bilinmeden iyon tutucu miktarına karar verilmez.
3. Banyoyu kur: ıslatıcı, tampon ve gerekiyorsa elektrolit. Sıcaklığı hedefe getir.
4. Enzimi seyrelterek ve dolaşım varken ver. Konsantreyi doğrudan sıcak banyoya dökme.
5. Bekleme sonunda banyoyu sıcak boşalt ve ilk durulamayı sıcak yap.
6. TEGEWA oku, sonucu parti kaydına yaz. Okumadan bir sonraki adıma geçme.

Sökülen haşıl nereye gidiyor?

Enzim haşılı çözünür hale getirir, kumaştan çıkarmaz. Çıkarma işini yıkama yapar. Bu ayrım pratikte sık gözden kaçar: bekleme süresi doğru, sıcaklık doğru, ama yıkama kapasitesi yetersizse TEGEWA yine düşük okur.

Sökülen haşıl atık suya gider ve pamuklu ön terbiyedeki organik yükün büyük bölümünü tek başına taşır. Arıtma tarafında haşıl sökme banyosunun ayrı toplanması, karışık atık suyun tamamını arıtmaktan çoğu zaman daha ucuzdur. Bu, boyahanenin kimya bütçesinde görünmeyen ama arıtma faturasında görünen bir kalemdir.

Yıkama tarafında üç şey belirleyicidir: suyun sıcaklığı, yıkama basamağı sayısı ve ters akış düzeni. Tek basamaklı soğuk bir durulama, iyi çalışmış bir enzim banyosunun sonucunu tamamen silebilir.

Kalsiyum neden önemli, iyon tutucu neden zarar verebilir?

Alfa amilaz molekülünde yapısal bir kalsiyum iyonu bulunur ve proteinin katlanmış halini yerinde tutar. Kalsiyum çekilince enzim ısıya karşı belirgin biçimde daha kırılgan hale gelir.

Boyahane refleksi ise sertliği bağlamaktır. Güçlü bir iyon tutucu suyun sertliğiyle birlikte enzimin kalsiyumunu da çeker. Sonuç, reçetede hiçbir şey değişmemiş görünürken düşen bir haşıl sökme performansıdır ve suç genellikle amilazda aranır.

Üç çıkış yolu vardır. Kalsiyuma daha az bağımlı bir amilaz seçilir; iyon tutucunun tipi ve miktarı enzime göre belirlenir, "standart dozaj" körlemesine konmaz; ya da banyoya kontrollü miktarda kalsiyum tuzu verilir. Hangisinin geçerli olduğu ürüne bağlıdır: müşteriden bekleniyor.

Aynı hassasiyet şebeke suyundaki serbest klor için de geçerlidir. Oksitleyici kalıntı enzimi banyoda öldürür ve bu kayıp dozaj artırarak telafi edilemez.

Haşıl sökme nasıl doğrulanır?

TEGEWA menekşe skalası, iyot-potasyum iyodür çözeltisinin nişastayla verdiği mavi-mor rengi dokuz kademeli bir karta karşı okur. 1 yoğun nişasta kalıntısı, 9 nişastanın görünmemesi demektir.

Ölçüm sırası:

1. Kumaşı durula ve kurut. Islak kumaşta renk yayılır, okuma güvenilmez olur.
2. Numuneyi kumaşın baş, orta ve son bölgesinden al. Tek noktadan okuma yapılmaz.
3. Çözeltiyi damlat, kart üzerindeki bekleme süresine uy.
4. Rengi gün ışığında, kartı kumaşın yanına koyarak oku.
5. Üç noktanın en düşük puanını parti puanı say.

Boyamaya girecek kumaşta genellikle 7 ve üstü aranır; baskı ve merserizasyon öncesinde beklenti daha yukarıdadır. Bu da bir sınıf beklentisidir; müşteri şartnamesi varsa o geçerlidir.

Skalanın bir sınırı vardır: yalnızca nişastayı görür. PVA haşıllı bir kumaş 9 okur ve hâlâ haşıl doludur. Bu yüzden TEGEWA'nın yanına damla testi konur. İki ölçüm birlikte anlam taşır, ayrı ayrı yanıltır.

Ne ters gider?

Eksik sökme boyamadan sonra abraj olarak çıkar. Haşıl kumaş üzerinde eşit dağılmaz; kalan bölgeler boyayı daha az alır ve fark ancak kurutmadan sonra görünür. Boyahane o noktada egalizatör ve boya reçetesiyle uğraşır, oysa hata iki adım geride yapılmıştır.

Banyo soğurken haşıl geri yapışır. Kısmen parçalanmış dekstrinler sıcaklık düştükçe yeniden birleşip kumaş yüzeyine tutunur. Bunun tek çaresi banyoyu sıcak boşaltmak ve ilk durulamayı sıcak yapmaktır. Hafta sonuna sarkan, makinede soğumaya bırakılmış bir parti bu hatanın klasik örneğidir.

Enzim banyoya ölü girer. Konsantrenin sıcak banyoya doğrudan dökülmesi, buhar hattının yakınından dozajlanması, ham kumaştan gelen alkali ve sudaki oksitleyici kalıntı aynı sonucu verir. Belirti tektir: dozaj artırıldığında hiçbir şey değişmez.

Reçete flotte oranı değişmeden taşınır. Çektirmede 1:8 ile doğrulanmış bir dozaj 1:5'te aynı etkiyi vermez. Reçete taşınırken kumaş ağırlığı değil, kumaşın gördüğü enzim derişimi eşitlenir.

TEGEWA okunmadan bir sonraki adıma geçilir. Ölçüm iki dakika sürer, boyanmış bir partinin sökümü bir vardiya. Puanın parti kartına yazılması, aynı kalite ikinci kez geldiğinde reçeteyi sıfırdan kurmayı da gereksiz kılar. Kayıt tutulmayan bir boyahanede aynı kalite her geldiğinde reçete sıfırdan kurulur.