Sözlük

Tekstil terbiyesinde geçen terimler, Türkçe ve İngilizce karşılıklarıyla.

APEO / NPEO

Uzun yıllar ıslatıcı, yıkayıcı ve emülgatör olarak kullanılan noniyonik yüzey aktif madde ailesi. Atık suda alkilfenole parçalanır; bu bileşik biyolojik olarak zor bozunur, suda birikir ve hormon sistemi üzerinde etkilidir. AB mevzuatı ve tüm büyük marka listeleri tekstilde kullanımını yasakladı, ZDHC MRSL'de öncelikli maddeler arasında yer alıyor. Yerini yağ alkolü etoksilatları ve alkil poliglikozitler aldı; tedarikçiden APEO içermediğine dair beyan istemek standart uygulamadır.

İlgili terimler: ZDHC MRSL, Islatıcı, Aktif madde, TDS ve SDS

Abraj

Unlevelness

Boyanın kumaş üzerinde yer yer koyu, yer yer açık çıkması. Nedeni çoğu zaman boyamada değil öncesindedir: haşılı tam sökülmemiş, emiciliği yer yer farklı ya da üzerinde peroksit kalıntısı taşıyan kumaş düzgün boyanmaz. Makine tarafında ısıtma hızı, flotte sirkülasyonu ve tuz/alkali ekleme profili aynı hatayı üretir. Egalizatör, ön terbiyesi düzgün kumaşta sigortadır; kötü hazırlığın üstünü örtmez.

İlgili yazılar: Abraj: deseni okuyarak nedeni bulmak ve partiyi kurtarmak

İlgili terimler: Egalite, Egalizatör, Ön terbiye, Katalaz

Aktif madde

Active content

Bir ürünün içindeki işi yapan bileşenin yüzdesi; geri kalanı su, çözücü ve yardımcılardır. İki tedarikçinin ürününü litre fiyatıyla karşılaştırmak yanıltıcıdır, doğru karşılaştırma aktif madde başına maliyet ve kumaş üzerinde bırakılan etki üzerinden yapılır. Yüksek aktif madde her zaman avantaj değildir: konsantre ürün seyreltilmeden flotteye verildiğinde emülsiyon kırılması ve leke riski artar. TDS'te bu değer kuru madde ya da aktif madde olarak ayrı ayrı verilebilir, hangisinin yazdığına dikkat edilmelidir.

İlgili yazılar: Kasar flottesinde iyon tutucu ve peroksit stabilizatörü seçimi

İlgili terimler: TDS ve SDS, Dozaj birimleri, İyonik karakter, Silikon yağı lekesi

Alfa amilaz

Alpha-amylase

Nişasta zincirini rastgele noktalardan kesen ve suda çözünür kısa parçalara ayıran enzim. Haşıl sökmenin standart aracıdır; nişasta dışındaki haşılları (PVA, akrilat, CMC) etkilemez. Ticari tipler çalışma sıcaklığına göre ayrılır: orta sıcaklık tipleri 60-80 °C, yüksek sıcaklık tipleri 95-110 °C aralığında çalışır ve doymuş buhar hatlarına uygundur. Kalsiyum çoğu amilazı kararlı kılar; bu yüzden aynı flottedeki güçlü bir iyon tutucu enzimi zayıflatabilir.

İlgili yazılar: Haşıl sökme enzimi: hangi amilaz, hangi yol, hangi kontrol

İlgili terimler: Haşıl sökme, TEGEWA skalası, İyon tutucu, Ham kumaş

Amino silikon

Amino silicone

Zincirine amino grupları eklenmiş silikon; bu gruplar lifle etkileşerek polimeri yüzeyde yönlendirir ve çok belirgin bir yumuşaklık verir. Amin değeri yükseldikçe tuşe zenginleşir, aynı oranda sarartma ve beyazlarda nüans kayması riski artar. Beyaz ve pastel renklerde düşük amin değerli veya bloke amino tipler kullanılır. Yıkama dayanımı yüksek olduğu için konfeksiyon sonrası tuşenin korunması istenen işlerde tercih edilir.

İlgili yazılar: Silikon yumuşatıcı seçimi: tuşe, sarartma ve emülsiyon kararlılığı

İlgili terimler: Sarartma, Mikro silikon, Tuşe, Hidrofil silikon

Antibakteriyel apre

Antibacterial finish

Kumaş üzerinde bakteri çoğalmasını ve buna bağlı koku oluşumunu sınırlayan apre. Yaygın aktif maddeler gümüş bileşikleri, çinko piriton ve silan kuaterner amonyum yapılarıdır; çalışma prensipleri (salınımlı ya da yüzeye bağlı) yıkama dayanımını belirler. Etkinlik AATCC 100 veya ISO 20743 ile sayısal olarak ölçülür ve belirli yıkama sayısından sonra tekrar test edilir. Biyosidal ürün mevzuatı (AB'de BPR) nedeniyle aktif maddenin kayıtlı olması gerekir.

İlgili terimler: Apre, REACH, Yıkama haslığı

Antistatik apre

Antistatic finish

Sentetik kumaşta biriken statik yükü ileterek üzerine toz çekmesini ve vücuda yapışmasını önleyen apre. Çoğu antistatik kuaterner amonyum veya polieter bazlıdır ve iletkenliğini havadaki nemden alır, bu yüzden kuru ortamda etkisi düşer. Polyester astar, halı ve teknik tekstilde üretim sırasında da gerekir; ramözde statik yüzünden kumaş kenarı toplar. Katyonik tipler beyazlarda sarartma yapabilir.

İlgili terimler: Sarartma, Elyaf tipleri, Ramöz, İyonik karakter

Apre

Finishing

Boyama ve yıkama bittikten sonra kumaşa tutum, görünüm veya işlevsel özellik kazandıran son işlemler. Kimyasal apre fular veya çektirme ile uygulanır, mekanik apre ramöz, zımpara ve kalender gibi makinelerle yapılır. Müşterinin eline geçen kumaşın hissini belirlediği için şikâyetlerin çoğu bu aşamaya bakar, oysa sorunun kaynağı sıklıkla ön terbiyedeki emicilik düzensizliğidir. Aynı reçete farklı ramöz hızında farklı tuşe verir.

İlgili terimler: Tuşe, Yumuşatıcı, Ramöz, Fular

Asetik asit

Acetic acid

Boyahanede pH düşürmek ve alkaliyi nötralize etmek için kullanılan zayıf organik asit. Tampon davranışı sayesinde pH'ı sert bir şekilde düşürmez, bu yüzden mineral asitlere göre daha güvenlidir. Enzim uygulamalarında pH ayarı, boyama sonrası nötralizasyon ve yumuşatıcı banyosunun ayarı tipik kullanım yerleridir. Kokusu ve atık sudaki KOİ katkısı nedeniyle bazı tesisler formik asit ya da pH kaydırıcı tampon sistemlerine geçmiştir.

İlgili terimler: pH ölçümü, Soda, Kostik, Enzim yıkama

Asit boyası

Acid dye

Yün, ipek ve poliamidin boyandığı anyonik boyarmadde sınıfı. Asidik ortamda elyafın amino uçları protonlanır ve boya iyonik olarak bağlanır; pH kontrolü burada renk kontrolüdür. Poliamidde çorap ve mayo gibi ürünlerde yıkama ve ter haslığı yetmeyeceği için sentan bazlı naylon fiksatörü ile son işlem yapılır.

İlgili terimler: Fiksatör, Ter haslığı, pH ölçümü, Elyaf tipleri

Asit yıkama

Acid wash

Oksitleyici çözeltiye batırılmış kuru ponza taşlarının kuru denim ile tamburda döndürülmesi. Taşın temas ettiği noktalarda keskin beyaz lekeler, aralarda koyu zemin kalır; ortaya çıkan benekli görüntü yönteme adını veren kar efektidir. Efekt kuru çalışıldığı için çok serttir ve tekrarlanabilirliği taşın yüklenme düzenine bağlıdır. Bitişte nötralizasyon ve iyi bir durulama olmadan kumaşta kalan oksitleyici hasar bırakır.

İlgili yazılar: Nötr selülaz ile taş yıkama: kontrast, geri boyama ve durma noktası

İlgili terimler: Ponza taşı, Hipoklorit ağartma, Potasyum permanganat spreyi, Taş yıkama

Biyoparlatma

Bio-polishing

Selülaz enzimi ile lif yüzeyindeki çıkıntı yapan mikrofibrillerin kesilmesi. Kumaş pürüzsüzleşir, rengi daha net görünür, giyim sırasında boncuklanma eğilimi düşer. Asit selülazlar pH 4,5-5,5'te hızlı ve agresif, nötr selülazlar pH 6-7'de daha yumuşak çalışır ve geri boyama riski daha düşüktür. İşlemin bedeli ağırlık kaybıdır: yüzde 3-5'i aşan kayıp mukavemeti belirgin şekilde düşürür, bu yüzden enzim süre ve sıcaklıkla durdurulmalıdır.

İlgili yazılar: Asit selülaz ile antipilling: pH, sıcaklık ve mukavemet dengesi, Enzim inaktivasyonu: atlandığında kayıp nereye yazılıyor?

İlgili terimler: Pilling testi, Nötr selülaz, Enzim inaktivasyonu, Kopma mukavemeti

Buruşmazlık apresi

Easy-care finish

Selüloz zincirleri arasında çapraz bağ kurarak kumaşın kırışmasını azaltan apre. Bugün standart çapraz bağlayıcı DMDHEU ve onun düşük formaldehitli modifikasyonlarıdır; magnezyum klorür gibi bir katalizörle ramözde kürlenir. Bedeli mukavemet kaybıdır: çapraz bağ arttıkça kopma ve yırtılma mukavemeti düşer, bu yüzden reçeteye genellikle yumuşatıcı ve polietilen eklenir. Formaldehit salınımı OEKO-TEX ve marka limitleri nedeniyle takip edilmesi gereken parametredir.

İlgili terimler: Formaldehit, Kopma mukavemeti, Ramöz, Polietilen emülsiyonu

Delta E (ΔE)

Numune ile standart arasındaki toplam renk farkının tek sayıya indirgenmiş hali. Kullanılan formül sonucu değiştirir; bugün tekstilde yaygın olan CMC(2:1) ve CIEDE2000'dir, eski CIELAB formülü aynı çift için farklı bir sayı verir. Müşteri toleransı genellikle 1,0 civarında belirlenir ama hangi formül ve hangi ışık kaynağı ile ölçüldüğü yazılmazsa bu sayının bağlayıcılığı yoktur. ΔE düşük çıkarken gözle fark görülüyorsa metamerizm araştırılmalıdır.

İlgili yazılar: Abraj: deseni okuyarak nedeni bulmak ve partiyi kurtarmak, Denim yıkamada geri boyama: neden olur, nasıl durdurulur

İlgili terimler: Spektrofotometre, Metamerizm, Laboratuvar dip boyama

Denim dispergatörü

Denim washing dispersant

Yıkama sırasında sökülen indigoyu flottede dağınık tutarak atkıya ve cep astarına geri yapışmasını engelleyen ürün. Enzim yıkamada ayrıca enzimi bloke etmemesi gerekir; bazı güçlü dispergatörler selülazın aktivitesini düşürür ve efekt gelişmez. Polikarboksilat ve lignosülfonat bazlı tipler yaygındır, çoğu formülde yıkayıcı ile birlikte kullanılır. Sert su ve yüksek pH performansı düşürdüğü için iyon tutucu ile birlikte değerlendirilmelidir.

İlgili yazılar: Denim yıkamada geri boyama: neden olur, nasıl durdurulur, Nötr selülaz ile taş yıkama: kontrast, geri boyama ve durma noktası

İlgili terimler: Geri boyama, Enzim yıkama, Dispergatör, İyon tutucu

Direkt boya

Direct dye

Selüloza kimyasal bağ kurmadan, doğrudan çekme gücüyle bağlanan boyarmadde sınıfı. Uygulaması basit ve ucuzdur, renk yelpazesi geniştir; zayıf tarafı yaş haslıklardır. Astar, dolgu ve fiyat odaklı işlerde hâlâ yaygın kullanılır ve katyonik fiksatörle haslığı bir miktar yukarı çekilir. Reaktif boyamanın yanında direkt boya kalıntısı da aynı fiksatörle tutulur.

İlgili terimler: Fiksatör, Yıkama haslığı, Reaktif boya

Dispergatör

Dispersing agent

Suda çözünmeyen boyarmadde taneciklerini flottede asılı ve ayrı tutan yüzey aktif madde. Dispers ve küp boyamada bu madde olmadan çalışılmaz: dispersiyon bozulursa tanecikler birleşir, kumaş yüzeyinde nokta ve leke halinde çöker, makinede birikinti bırakır. HT şartlarında (130 °C) dispergatörün kendisinin de kararlı kalması gerekir, çünkü bozunan dispergatör boyayı bırakır.

İlgili yazılar: Abraj: deseni okuyarak nedeni bulmak ve partiyi kurtarmak

İlgili terimler: Dispers boya, Küp boyarmadde, HT boyama, Oligomer

Dispers boya

Disperse dye

Polyester ve asetat için kullanılan, suda pratik olarak çözünmeyen boyarmadde sınıfı. Boyama, taneciklerin çözünmüş az miktarının elyaf içine difüzyonuyla yürür; bu yüzden polyesterin cam geçiş sıcaklığının üstüne, 125-135 °C'ye çıkmak gerekir. Basınçsız makinede bu sıcaklığa çıkılamadığı için karrier kullanılır. Boyama sonrası elyaf yüzeyinde kalan boya redüktif temizlemeyle alınmazsa sürtme ve yıkama haslığı tutmaz.

İlgili terimler: HT boyama, Karrier, Oligomer, Redüktif temizleme

Dozaj birimleri

Dosage units

Boyahane reçetelerinde iki birim kullanılır ve karıştırılması pahalı hatalara yol açar. % owf kumaş ağırlığı üzerinden yüzdedir: 100 kg kumaşa %2 owf, 2 kg ürün demektir ve flotte oranı değişse de miktar aynı kalır. g/L ise flotte hacmi üzerindendir: 1:10 oranında 100 kg kumaş için 1 g/L, 1 kg ürün eder; oran 1:5'e düşerse aynı g/L yarı miktara karşılık gelir. Boyarmadde ve elyafa bağlanan yardımcılar owf ile, flottede iş gören yardımcılar (ıslatıcı, iyon tutucu, köpük kesici) g/L ile verilir.

İlgili yazılar: Asit selülaz ile antipilling: pH, sıcaklık ve mukavemet dengesi

İlgili terimler: Flotte oranı, Reçete, Aktif madde

Egalite

Levelness

Rengin kumaşın her noktasında aynı olması. Egalite iki mekanizmayla kurulur: boyanın elyafa yavaş ve kontrollü geçmesi (migrasyon fırsatı) ya da baştan her yere eşit dağılması. Kritik bölge çoğu boyarmadde için 60-80 °C aralığıdır; bu aralıktan hızlı geçen bir ısıtma programı sonradan düzeltilemeyecek bir fark bırakır.

İlgili yazılar: Abraj: deseni okuyarak nedeni bulmak ve partiyi kurtarmak

İlgili terimler: Abraj, Egalizatör, Çektirme, Reçete

Egalizatör

Levelling agent

Boyarmaddenin elyafa geçiş hızını yavaşlatarak rengi her yere eşit dağıtan yardımcı madde. İki çalışma biçimi vardır: boyayla flottede zayıf kompleks kurup onu tutan tipler (boya afinitesi) ve elyafa önce kendisi bağlanıp boyayla yer değiştiren tipler (elyaf afinitesi). Aşırı dozaj rengi açar ve tekrarlanabilirliği bozar; egalizatör dozu reçetenin sabiti değil, boya sınıfına ve makineye göre ayarlanan bir değişkendir.

İlgili yazılar: Abraj: deseni okuyarak nedeni bulmak ve partiyi kurtarmak

İlgili terimler: Egalite, Abraj, Dispergatör, HT boyama

Elastomerik silikon

Elastomeric silicone

Kuruma sırasında lif üzerinde çapraz bağlanarak esnek bir film kuran silikon. Kumaşa dolgunluk, geri toplama ve hacim kazandırır; örmede boyut kararlılığı ve dikiş sonrası form tutma için kullanılır. Elastanlı kumaşlarda elastikiyeti destekler, denim ve gabardin gibi dokumalarda 'sıcak' bir tuşe verir. Çapraz bağlandığı için uygulama flottesinde bekletilmesi risklidir, fular teknesinde jelleşme yapabilir.

İlgili yazılar: Silikon yumuşatıcı seçimi: tuşe, sarartma ve emülsiyon kararlılığı

İlgili terimler: Mikro silikon, Tuşe, Elyaf tipleri, Fular

Elyaf tipleri

Fibre types

Terbiye reçetesini belirleyen ilk bilgi elyafın ne olduğudur. Selülozikler (pamuk, viskon, keten) alkaliye dayanır ve reaktif, direkt ya da küp boyarmaddeyle boyanır; viskon ıslakken mukavemetini büyük ölçüde kaybettiği için gerilime ve kırığa duyarlıdır. Polyester dispers boya ve 130 °C ister, poliamid ve yün asit boyasıyla asidik ortamda çalışır, akrilik katyonik boyarmaddeyle boyanır ve cam geçişi çevresinde çok hassastır. Elastan boyanmaz ama her şeyi sınırlar: 120 °C üzerinde bozunur, klora ve yüksek alkaliye dayanmaz.

İlgili yazılar: Abraj: deseni okuyarak nedeni bulmak ve partiyi kurtarmak

İlgili terimler: Karışım kumaş, Dispers boya, Asit boyası, Reaktif boya

Enzim inaktivasyonu

Enzyme deactivation

Enzimin işini bitirdikten sonra ısı veya pH ile geri dönüşsüz olarak durdurulması. Selülaz için pratik yol 80 °C üzerine çıkmak ya da pH'ı 10'un üstüne almaktır; sadece flotteyi boşaltmak yetmez, elyaf üzerinde kalan enzim aşındırmaya devam eder. Durdurulmayan enzim yumuşak ama zayıf, depoda mukavemet kaybeden bir kumaş bırakır. Kalıcı hasarın fark edildiği yer genellikle konfeksiyon ya da müşteri testidir.

İlgili yazılar: Enzim inaktivasyonu: atlandığında kayıp nereye yazılıyor?

İlgili terimler: Enzim yıkama, Nötr selülaz, Biyoparlatma, Kopma mukavemeti

Enzim yıkama

Enzyme wash

Selülaz enzimiyle denim yüzeyindeki lif uçlarının parçalanması ve indigonun kontrollü şekilde sökülmesi. Taşa göre makineye ve kumaşa zarar vermez, atık su yükü daha düşüktür, efekt daha tekrarlanabilirdir. İki kritik parametre pH ve sıcaklıktır; aralık dışına çıkıldığında ya efekt gelişmez ya da mukavemet çöker. İşlem sonunda enzimin durdurulması unutulursa aşınma depoda bile devam eder.

İlgili yazılar: Nötr selülaz ile taş yıkama: kontrast, geri boyama ve durma noktası, Enzim inaktivasyonu: atlandığında kayıp nereye yazılıyor?, Denim yıkamada geri boyama: neden olur, nasıl durdurulur

İlgili terimler: Nötr selülaz, Enzim inaktivasyonu, Geri boyama, Taş yıkama

Fiksatör

Dye fixing agent

Boyama ve yıkama sonrasında elyaf üzerindeki anyonik boyayı katyonik yapısıyla bağlayarak yaş haslıkları yükselten son işlem maddesi. Selülozda direkt ve reaktif boya için polikatyonik reçineler, poliamidde sentan bazlı ürünler kullanılır. Fiksatör kötü yıkamanın yerine geçmez; yüzeyde fazla hidrolize boya varsa üstünü örter ve ilk ev yıkamasında sorun geri gelir. Aşırı dozaj tuşeyi sertleştirir, ışık haslığını ve bazı nüansları kaydırır.

İlgili yazılar: Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak

İlgili terimler: Formaldehitsiz fiksaj, Yıkama haslığı, Ter haslığı, Direkt boya

Flotte oranı

Liquor ratio

Kumaş ağırlığı ile flotte hacminin oranı; 1:8 gibi yazılır ve 1 kg kumaş başına 8 litre su demektir. Su, buhar, tuz ve kimyasal tüketiminin tamamı bu orana bağlıdır, bu yüzden makine seçiminin ekonomik merkezidir. Ancak oran düştükçe egalite zorlaşır ve köpük problemi büyür: kısa flottede sirkülasyon hızı artar, hava karışır, köpük kesici artık opsiyon olmaktan çıkar. g/L olarak verilen dozajlar flotte oranı değişince yeniden hesaplanmalıdır.

İlgili yazılar: Köpük kesici seçimi: silikonlu mu, yağ bazlı mı

İlgili terimler: Dozaj birimleri, Köpük kesici, Jet makinesi, Çektirme

Formaldehit

Formaldehyde

Bazı reçine apreleri, fiksatörler ve baskı bağlayıcılarından kumaşa geçen, salınım halinde ölçülen kimyasal. ISO 14184-1 ile su ekstraksiyonu yöntemiyle ppm cinsinden ölçülür; bebek ürünlerinde limit 16 ppm ile sıfıra yakın tutulur, cilde temas eden ürünlerde 75 ppm mertebesindedir. Kaynağı çoğu zaman tek bir ürün değil, reçetedeki birkaç bileşenin toplamıdır. Alıcı markalar kısıtlı madde listelerinde bunu ayrıca takip eder.

İlgili terimler: Formaldehitsiz fiksaj, Buruşmazlık apresi, OEKO-TEX ECO PASSPORT, ZDHC MRSL

Formaldehitsiz fiksaj

Formaldehyde-free fixing

Geleneksel fiksatörlerin bir kısmı diksiyandiamid-formaldehit kondensatı bazlıdır ve kumaşta serbest formaldehit bırakır. Markaların kısıtlı madde listeleri ve OEKO-TEX limitleri bu tipleri çocuk ve bebek ürünlerinde kullanılamaz hale getirdi. Formaldehitsiz alternatifler poliamin, polikuaterner amonyum veya poliüretan bazlıdır; haslık katkısı genellikle biraz daha düşük, tuşe etkisi daha yumuşaktır. Ürün seçilirken TDS'deki formaldehit beyanı ile birlikte kumaş üzerindeki test sonucu da istenmelidir.

İlgili terimler: Fiksatör, Formaldehit, OEKO-TEX ECO PASSPORT, TDS ve SDS

Fular

Padder

Kumaşı kimyasal çözeltisinin bulunduğu tekneden geçirip iki silindir arasında sıkarak sabit miktarda flotte bırakan makine. Kumaşta kalan flotte yüzdesi, yani pick-up, apre reçetesinin en kritik değişkenidir; sıkma basıncı değişirse kumaşa giden kimyasal miktarı da değişir. Tekne hacminin küçük olması ve flottenin sürekli tazelenmesi gerekir, çünkü kumaş tekneden kimyasalı seçici alır ve bileşim zamanla kayar (tailing). Fular, pad-batch ve kontinü hatların giriş noktasıdır.

İlgili terimler: Pad-batch, Kontinü, Ramöz, Apre

GOTS

Organik elyaftan üretilen tekstilin lif tarlasından bitmiş ürüne kadar sertifikalandığı standart. Kimyasal tarafta kendi pozitif listesi vardır: yardımcı maddeler biyolojik bozunurluk, toksisite ve içerik kriterlerine göre değerlendirilip GOTS onaylı listeye girer. Boyahane açısından bu, organik pamuk partisinde yalnızca listede yer alan ürünlerin kullanılabilmesi anlamına gelir. Standart aynı zamanda sosyal kriterler ve atık su arıtma şartı da içerir.

İlgili terimler: OEKO-TEX ECO PASSPORT, bluesign, ZDHC MRSL

Geri boyama

Back-staining

Yıkama sırasında flotteye geçen boyanın kumaşın beyaz veya açık bölgelerine yeniden yapışması. Denimde en görünür halidir: taş yıkamada sökülen indigo atkı ipliğini ve cebi boyar, kontrast kaybolur, mavi bir puslu görüntü kalır. Selülaz enzimi liften kopardığı lifçiklerle birlikte boyayı da serbest bıraktığı için enzim yıkamada risk daha yüksektir. Anti-back-staining dispergatörler boyayı flottede tutarak bunu engeller.

İlgili yazılar: Denim yıkamada geri boyama: neden olur, nasıl durdurulur, Nötr selülaz ile taş yıkama: kontrast, geri boyama ve durma noktası

İlgili terimler: Denim dispergatörü, Taş yıkama, Enzim yıkama, İndigo

Gri skala

Grey scale

Haslık testlerinde renk değişimini ve lekelemeyi görsel olarak notlamak için kullanılan gri kart çifti. İki ayrı skala vardır: renk değişimi için ISO 105-A02, lekeleme için ISO 105-A03; ikisi de 1 (çok kötü) ile 5 (değişim yok) arasında, yarım kademelerle notlanır. Değerlendirme D65 ışığı altında ve nötr gri zeminde yapılmalıdır, aksi halde iki laboratuvar farklı not verir. Aletli ölçüm giderek yaygınlaşsa da sektörde kabul hâlâ büyük ölçüde skala üzerinden yürür.

İlgili yazılar: Denim yıkamada geri boyama: neden olur, nasıl durdurulur, Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak

İlgili terimler: Haslık, Yıkama haslığı, Sürtme haslığı, Spektrofotometre

Güç tutuşurluk apresi

Flame retardant finish

Kumaşın tutuşmasını geciktiren ve aleve maruz kaldığında yayılmayı sınırlayan apre. Pamukta kalıcı çözüm fosfor bazlı (Pyrovatex veya Proban tipi) kürlenen sistemlerdir; polyesterde fosfor/halojen bazlı ürünler ve boyama sırasında uygulanan tipler kullanılır. Kalıcı olmayan amonyum tuzu bazlı apreler ucuzdur ama ilk yıkamada gider, bu yüzden sadece tek kullanımlık veya yıkanmayan ürünlerde anlamlıdır. Ürünün hangi standarda göre geçeceği (yatak, perde, iş elbisesi) reçeteyi belirler.

İlgili terimler: Apre, Fular, Ramöz, Elyaf tipleri

HT boya makinesi

HT dyeing machine

130-140 °C'ye kadar çıkabilen, basınca dayanıklı kapalı gövdeli boya makinesi. Polyester ve karışımlarının karrier kullanmadan boyanmasını mümkün kılar. Kumaş formuna göre halat (jet/overflow), açık en ve bobin/HT balon tipleri vardır. Isıtma-soğutma rampaları, pompa devri ve boşaltma sıcaklığı oligomer birikimi ve kırık oluşumu açısından belirleyicidir; makinede kalan oligomer kabuğu bir sonraki açık renk partide leke olarak çıkar.

İlgili terimler: HT boyama, Oligomer, Jet makinesi, Makine yıkama

HT boyama

HT dyeing

Kapalı ve basınçlı makinede 100 °C'nin üzerinde, tipik olarak 130 °C'de yapılan boyama. Polyester için standart yoldur; karrier gerekmeden yeterli difüzyon sağlar. Yüksek sıcaklıkta flottedeki her yardımcı madde zorlanır; köpük kesici, egalizatör ve dispergatörün HT kararlı tipte olması gerekir. Isıtma ve soğutma rampalarının hızlı ayarlanması elastan içeren kumaşlarda kırık, polyesterde abraj çıkarır.

İlgili yazılar: Kırık izi: halat neden hep aynı yerden katlanıyor

İlgili terimler: Dispers boya, Karrier, Oligomer, HT boya makinesi

Ham kumaş

Greige fabric

Tezgâhtan veya örme makinesinden çıkmış, hiçbir terbiye işlemi görmemiş kumaş. Üzerinde haşıl, iplik yağı, pamuğun doğal mumu ve tarladan gelen yabancı madde bulunur; rengi kirli krem tonundadır. Terbiye dairesine gelen her partinin iplik numarası, harman ve dokuma parametreleri farklı olabilir, bu yüzden ham kumaş partisi değiştiğinde ön terbiye reçetesi doğrulanmadan üretime girilmemelidir. Boyamadaki birçok sürprizin kaynağı burada başlar.

İlgili yazılar: Haşıl sökme enzimi: hangi amilaz, hangi yol, hangi kontrol

İlgili terimler: Haşıl, Ön terbiye, İplik yağı, Elyaf tipleri

Haslık

Fastness

Boyanmış kumaşın rengini dış etkilere karşı koruma derecesi. Her etki için ayrı bir test ve ayrı bir standart vardır: yıkama, sürtme, ter, ışık, klor, ütü, su. Sonuçlar genellikle 1-5 arası not verilir (ışıkta 1-8) ve müşteri şartnamesi hangi testten kaç istendiğini yazar. Haslık boyanın kalitesiyle olduğu kadar yıkama ve son işlemin düzgünlüğüyle belirlenir; aynı boyayla farklı yıkama rejimi farklı not verir.

İlgili yazılar: Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak

İlgili terimler: Yıkama haslığı, Sürtme haslığı, Ter haslığı, Gri skala

Haşıl

Size

Dokuma sırasında çözgü ipliğinin kopmaması için üzerine çekilen film tabakası. Nişasta, modifiye nişasta, PVA veya akrilat bazlı olabilir. Dokumadan sonra kumaşta işi bitmiştir ve ön terbiyenin ilk adımında sökülür; sökülmezse boya ve apre maddesi elyafa ulaşamaz.

İlgili yazılar: Haşıl sökme enzimi: hangi amilaz, hangi yol, hangi kontrol

İlgili terimler: Haşıl sökme, Ön terbiye

Haşıl sökme

Desizing

Çözgüdeki haşılın kumaştan uzaklaştırılması. Nişasta haşılı için standart yol alfa amilaz enzimidir: enzim nişastayı suda çözünen kısa zincirlere parçalar, yıkamayla ortamdan çıkar. PVA ve akrilat haşılları enzimle sökülmez, sıcak alkali yıkamayla uzaklaştırılır. Sökme başarısı TEGEWA skalasıyla kontrol edilir.

İlgili yazılar: Haşıl sökme enzimi: hangi amilaz, hangi yol, hangi kontrol

İlgili terimler: Haşıl, Alfa amilaz, TEGEWA skalası

Hidrofil silikon

Hydrophilic silicone

Polieter grupları taşıyan, yumuşaklık verirken kumaşın su emiciliğini bozmayan silikon tipi. Klasik amino silikonlar hidrofob bir film bıraktığı için havlu, bornoz, spor giyim ve tıbbi tekstilde kullanılamaz; hidrofil tipler bu boşluğu doldurur. Tuşe genellikle amino silikon kadar zengin değildir, karşılığında damla testi geçer ve sarartma riski düşüktür. Nem yönetimi iddiası olan ürünlerde apre tercihi buradan başlar.

İlgili yazılar: Silikon yumuşatıcı seçimi: tuşe, sarartma ve emülsiyon kararlılığı

İlgili terimler: Hidrofilite, Amino silikon, Yumuşatıcı, Tuşe

Hidrofilite

Absorbency

Kumaşın su emme yeteneği ve emmenin her noktada aynı hızda olması. Pratik ölçüm damla testidir: kumaş yüzeyine belirli yükseklikten bir su damlası bırakılır ve tamamen emilene kadar geçen süre saniye olarak kaydedilir. Ön terbiyede pişirme başarısının en hızlı göstergesidir; damla süresi kumaşın farklı noktalarında değişiyorsa boyamada abraj beklenir. Apre tarafında ise yumuşatıcı seçimi hidrofiliteyi bozabilir, havlu ve bebek ürünlerinde bu kabul edilmez.

İlgili terimler: Pişirme, Abraj, Hidrofil silikon, Islatıcı

Hidrojen peroksit

Hydrogen peroxide

Pamuk kasarının standart oksitleyicisi; alkali ortamda perhidroksil iyonu üzerinden çalışır. Etkinliği sıcaklık, pH ve kararlılık üçgeniyle yönetilir: kontrollü bozunma beyazlık, kontrolsüz bozunma delik ve mukavemet kaybı demektir. Ağır metal iyonları, özellikle demir, bozunmayı bir anda hızlandırdığı için flottede iyon tutucu ve stabilizatör bulunur. Kasar sonrası kumaşta kalan peroksit boyamadan önce mutlaka sıfırlanmalıdır.

İlgili yazılar: Kasar flottesinde iyon tutucu ve peroksit stabilizatörü seçimi, Kasar sonrası peroksit giderme: katalaz mı, sıcak durulama mı?

İlgili terimler: Kasar, Katalaz, Peroksit stabilizatörü, Kopma mukavemeti

Hidrolize boya

Hydrolysed dye

Reaktif boyanın selüloz yerine suyla tepkimeye girmiş, artık bağ kuramayan kısmı. Elyaf üzerinde sadece fiziksel olarak durur ve renk verir; bu yüzden boyama biter bitmez renk doğru görünse bile haslık yoktur. Alkali dozu, sıcaklık ve boya sınıfına göre boyanın yüzde 10-40 kadarı bu hale gelebilir. Sabunlamanın tek hedefi budur.

İlgili yazılar: Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak

İlgili terimler: Reaktif boya, Sabunlama, Reaktif yıkama sabunu

Hidrosülfit

Hydrosulphite

Küp ve kükürt boyarmaddelerinin indirgenmesinde, polyesterde redüktif temizlemede ve renk sökme işlemlerinde kullanılan güçlü indirgen. Alkali ortamda ve sıcakta hızlı çalışır, havayla temas ettiğinde kendi kendine bozunur, bu yüzden banyoya taze verilmelidir. Depolamada nemle tepkimeye girip ısınabildiği için kuru ve kapalı tutulması gerekir. Atık suda sülfit yükü yarattığından enzimatik ve organik indirgen alternatifleri gündemde.

İlgili terimler: Küp boyarmadde, Redüktif temizleme, İndigo, Kostik

Hipoklorit ağartma

Hypochlorite bleaching

Sodyum hipoklorit ile denimin hızlı ve ucuz şekilde soldurulması. Etkisi güçlüdür ama kontrolü zordur; birkaç dakikalık fark tonu gözle görülür biçimde kaydırır. İşlem sonunda mutlaka antiklor (bisülfit veya peroksit) ile klor kalıntısı giderilmelidir, aksi halde kumaş depoda sararır, elastan çözünür ve mukavemet düşer. AOX yükü ve marka kısıtlamaları nedeniyle birçok tesis ozon ve lakkaz gibi alternatiflere geçiyor.

İlgili yazılar: Kasar flottesinde iyon tutucu ve peroksit stabilizatörü seçimi

İlgili terimler: İndigo soldurma, Klor haslığı, Ozon yıkama, Lakkaz

Islatıcı

Wetting agent

Suyun yüzey gerilimini düşürerek kumaşın hızlı ve her yerinde eşit ıslanmasını sağlayan yüzey aktif madde. Ham pamuk doğal mumu yüzünden suyu iter; ıslatıcı olmadan pişirme ve kasar flottesi life ulaşamaz. Seçim ortamın kendisine göre yapılır: merserizede derişik kostiğe, kasarda yüksek pH ve peroksite, jet makinesinde düşük köpüğe dayanan tipler gerekir. Islatma hızı ile köpük arasında her zaman bir denge vardır.

İlgili terimler: Pişirme, Hidrofilite, Merserizasyon, Köpük kesici

Işık haslığı

Light fastness

Numunenin ksenon lambalı cihazda kontrollü ışığa maruz bırakılıp mavi yün skalasına göre 1-8 arası notlanması. Diğer haslıkların aksine skala 8'e kadar gider ve her kademe bir öncekinin yaklaşık iki katı dayanım demektir. Açık ve parlak tonlar koyu tonlardan düşük not alır, çünkü aynı ışık dozu daha az boya molekülüne düşer. Perde, döşemelik, otomotiv ve dış giyimde belirleyici testtir; karrier kalıntısı ve bazı UV absorberler sonucu doğrudan etkiler.

İlgili yazılar: Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak

İlgili terimler: Haslık, Karrier, Dispers boya, Küp boyarmadde

Jet makinesi

Jet dyeing machine

Kumaşı halat halinde bir nozuldan geçirerek flotte ile birlikte dolaştıran çektirme makinesi. Klasik jette kumaşı taşıyan flotte basıncıdır, overflow'da kumaş kendi ağırlığıyla akar ve gerilim daha düşüktür; soft-flow tipleri hava ve su karışımıyla çalışır. Düşük flotte oranı ve hızlı sirkülasyon köpük üretir, bu yüzden köpük kesici ve kırık önleyici bu makinelerde reçetenin sabit parçasıdır. Nozul ayarı, doluluk oranı ve kumaş hızı doğrudan kırık ve abrajla ilişkilidir.

İlgili yazılar: Kırık izi: halat neden hep aynı yerden katlanıyor, Köpük kesici seçimi: silikonlu mu, yağ bazlı mı

İlgili terimler: Çektirme, Kırık, Köpük kesici, Flotte oranı

Karrier

Carrier

Polyesterin amorf bölgelerini şişirerek dispers boyanın 100 °C civarında da içeri girmesini sağlayan organik madde. Basınçsız makinelerde ve yün/polyester karışımlarında kullanılır, çünkü yün 130 °C'ye dayanmaz. Bedeli ağırdır: koku, ışık haslığında düşüş, atık suda yük ve kumaşta kalıntı. Karrier kalıntısı ramözde uçup baca ve silindir kirliliğine dönüşür, bu yüzden kullanımı mümkün olan her yerde HT boyamaya bırakılmıştır.

İlgili terimler: Dispers boya, HT boyama, Işık haslığı, Ramöz

Karışım kumaş

Blended fabric

İki ya da daha fazla elyaf tipinin aynı kumaşta bulunması; en yaygın örnekler pamuk/polyester, pamuk/elastan ve viskon/polyamiddir. Her elyaf kendi boyarmaddesini istediği için boyama ya iki ayrı banyoda ya da tek banyoda iki boya sınıfıyla yapılır; tek banyoda pH, sıcaklık ve yardımcı madde seçimi iki proses arasında uzlaşma olmak zorundadır. Asıl risk çapraz lekelemedir: dispers boyanın pamuğu kirletmesi koyu renklerde temizleme adımı gerektirir. Elastan içeren karışımlarda sıcaklık tavanı reçeteyi baştan sınırlar.

İlgili terimler: Elyaf tipleri, Redüktif temizleme, Dispers boya, HT boyama

Kasar

Bleaching

Elyaftaki doğal renk maddelerinin oksitleyici bir madde ile parçalanması. Pamukta standart oksitleyici hidrojen peroksittir ve alkali ortamda çalışır. Peroksidin kontrolsüz bozunması elyafta delik ve mukavemet kaybı yapar; bu yüzden flottede iyon tutucu ve peroksit stabilizatörü bulunur.

İlgili yazılar: Kasar flottesinde iyon tutucu ve peroksit stabilizatörü seçimi

İlgili terimler: Hidrojen peroksit, Peroksit stabilizatörü, Katalaz, İyon tutucu

Katalaz

Catalase

Hidrojen peroksidi suya ve oksijene parçalayan enzim. Kasar sonrası kumaşta ve flottede kalan peroksit reaktif boyayı oksitleyip nüansı kaydırır ve abraj yapar; katalaz bunu birkaç dakikada ve düşük sıcaklıkta temizler. Klasik yöntem olan defalarca sıcak durulamaya göre su, buhar ve süre tasarrufu belirgindir. Enzim ile çalışmanın şartı pH ve sıcaklığın aralıkta tutulması ve kalıntı peroksidin peroksit test şeridiyle doğrulanmasıdır.

İlgili yazılar: Kasar sonrası peroksit giderme: katalaz mı, sıcak durulama mı?

İlgili terimler: Hidrojen peroksit, Kasar, Abraj, Reaktif boya

Kireç lekesi

Lime spot

Sert suyun kalsiyum ve magnezyumunun yağ asitleri, boya veya yumuşatıcı ile birleşip kumaşa çökmesi. Işığa tutulduğunda beyazımsı, boyalı zeminde açık halka şeklinde görünür ve yıkamayla kolay çıkmaz. En sık görüldüğü yerler pişirme flottesi, ilk durulama ve yumuşatıcı banyosudur. Çözüm leke sökmek değil, doğru iyon tutucuyu doğru dozda kullanmaktır.

İlgili yazılar: Kasar flottesinde iyon tutucu ve peroksit stabilizatörü seçimi

İlgili terimler: Su sertliği, İyon tutucu, Yumuşatıcı, Makine yıkama

Klor haslığı

Chlorine fastness

Numunenin havuz suyunu taklit eden aktif klor çözeltisinde bekletilmesi ve renk değişiminin notlanması. Mayo, bikini ve havuz ürünlerinde şartnamenin standart maddesidir. Elastan içeren kumaşlarda test iki katmanlıdır: renk değişiminin yanında elastanın klorla bozunup mukavemet kaybetmesi de sorundur. Klora dayanıklı elastan ve uygun boya seçimi olmadan tek başına apre ile çözülmez.

İlgili yazılar: Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak

İlgili terimler: Haslık, Elyaf tipleri, Hipoklorit ağartma, Kopma mukavemeti

Kontinü

Continuous process

Kumaşın metre metre, durmadan bir hat boyunca işlem görmesi. Ön terbiyede haşıl sökme-yıkama-kasar, boyamada pad-steam ve termosol hatları bu şekilde çalışır. Uzun metrajda birim maliyeti çektirmenin epey altındadır, karşılığında ayar kaybı bütün partiyi vurur: hız, pick-up ve sıcaklıkta küçük bir kayma metrelerce hatalı kumaş demektir. Bu yüzden kontinü hatlarda baş-son ve kenar-orta farkı sürekli kontrol edilir.

İlgili terimler: Fular, Çektirme, Pad-batch, Kurutma silindiri

Kopma mukavemeti

Tensile strength

Kumaşın kopana kadar dayandığı kuvvet; şerit veya grab yöntemiyle ölçülür, yırtılma mukavemeti ise ayrı bir test olarak (Elmendorf) verilir. Terbiye dairesinde mukavemet kaybı çoğu zaman bir kimyasal hatanın en net kanıtıdır: kontrolsüz peroksit, aşırı selülaz, yüksek kostik, kalıntı klor ve yüksek ramöz sıcaklığı hep burada görünür. Enzim uygulamalarında ağırlık kaybı ile mukavemet kaybı birlikte izlenmelidir. Buruşmazlık apresi de tanımı gereği mukavemet düşürür.

İlgili yazılar: Enzim inaktivasyonu: atlandığında kayıp nereye yazılıyor?, Kasar flottesinde iyon tutucu ve peroksit stabilizatörü seçimi

İlgili terimler: Hidrojen peroksit, Enzim inaktivasyonu, Buruşmazlık apresi, Kostik

Kostik

Caustic soda

Terbiye dairesinin en çok tüketilen alkalisi. Pişirmede mum ve pektini sabunlaştırır, kasarda peroksidi aktive eder, merserizasyonda lifin yapısını değiştirir, reaktif boyamada fiksaj alkalisi olarak kullanılır. Derişimi merserizede Baume derecesiyle, flottede g/L ile takip edilir. Yakıcıdır ve seyreltilirken ısı açığa çıkarır; her zaman kostik suya eklenir, tersi değil.

İlgili terimler: Merserizasyon, Pişirme, Soda, Dozaj birimleri

Kurutma silindiri

Drying cylinder

Buharla ısıtılan metal silindirler üzerinden kumaşın temasla kurutulması. Sıcak hava ile kurutmaya göre daha hızlı ve daha ucuzdur, ama kumaş silindire yapıştığı için tuşe sertleşir ve yüzeyde parlama olur. Emdirmeli apre uygulamalarında kimyasalın yüzeye göç etmesi (migrasyon) silindir kurutmada daha belirgindir. Genellikle ön terbiye hattında ve dokuma kumaşta tercih edilir, hassas örmede kaçınılır.

İlgili yazılar: Kırık izi: halat neden hep aynı yerden katlanıyor

İlgili terimler: Ramöz, Fular, Kontinü, Tuşe

Köpük

Foam

Flottedeki yüzey aktif maddelerin hava kabarcıklarını kararlı hale getirmesiyle oluşan tabaka. Jet ve overflow makinelerde kumaşın yüzmesine, pompada kavitasyona ve dozajın kontrolden çıkmasına yol açar; fularda ise hava kabarcığı kumaşa oturup lekeli çıkışa neden olur. Köpük kesici köpüğü yıkar, ama kaynağı çoğu zaman reçetedeki bir ıslatıcı ya da yıkayıcıdır.

İlgili terimler: Köpük kesici, Islatıcı, Fular

Köpük kesici

Antifoam

Flottedeki köpüğü kırarak makinenin kumaşı taşımasını ve sirkülasyonu düzgün tutan ürün. Jet makinesinde köpüğün zararı taşmayla bitmez. Oluşan hava yastığı kumaşın hareketini düzensizleştirir, abraj ve kırık çıkarır, pompayı boşa çalıştırır. Silikonlu tipler en etkilisidir ama emülsiyonu kırılırsa kumaşta silikon lekesi bırakır; yağ bazlı tipler daha güvenli, etkileri daha kısa sürelidir. Kesici ile önleyici işlev aynı üründe her zaman bir arada bulunmaz.

İlgili yazılar: Köpük kesici seçimi: silikonlu mu, yağ bazlı mı

İlgili terimler: Silikon yağı lekesi, Jet makinesi, Flotte oranı, Kırık

Küp boyarmadde

Vat dye

Suda çözünmeyen, indirgenerek çözünür leuko formuna getirilen ve elyaf içinde yeniden oksitlenerek hapsolan boyarmadde sınıfı. İndirgeme klasik olarak hidrosülfit ve kostikle yapılır. Işık ve yıkama haslıkları çok yüksektir, bu yüzden iş elbisesi ve perde gibi ürünlerde tercih edilir; karşılığında proses uzun, pahalı ve atık suyu ağırdır. İndigo da bir küp boyarmaddedir.

İlgili terimler: İndigo, Hidrosülfit, Kostik, Dispergatör

Kırık

Crease mark

Kumaşın halat halinde dönerken aynı yerden katlanması sonucu kalıcı hale gelen çizgi. Boyandıktan sonra bu çizgi açık ya da koyu bir iz olarak durur ve ütü ile düzelmez. Risk viskon, likralı örme, saten ve ağır gramajlı dokumada yüksektir; sıcaklık rampasının hızlı olması, flotte oranının kısa olması ve makinede kumaşın gerginliği tetikler. Kırık önleyici madde kayganlık sağlayarak katlanma yerinin sürekli değişmesini sağlar.

İlgili yazılar: Kırık izi: halat neden hep aynı yerden katlanıyor

İlgili terimler: Kırık önleyici, Jet makinesi, HT boyama, Elyaf tipleri

Kırık önleyici

Anti-creasing agent

Boyama flottesinde kumaşa kayganlık vererek kırık oluşumunu engelleyen ürün. İki aile vardır: yağ/ester bazlı tipler güçlü kayganlık verir ama yüksek sıcaklıkta emülsiyonu kırılıp leke yapabilir, polimerik tipler HT'de daha kararlıdır ve köpük yapmaz. Alkali ve elektrolit kararlılığı seçimin asıl ölçütüdür, çünkü ürün kasar veya reaktif boyama flottesinde de ayakta kalmalıdır. Kırık önleyici makine ayarının yerine geçmez; doluluk oranı ve rampa hızı düzeltilmeden tek başına yetmez.

İlgili yazılar: Kırık izi: halat neden hep aynı yerden katlanıyor

İlgili terimler: Kırık, HT boyama, Köpük kesici, Jet makinesi

Laboratuvar dip boyama

Lab dip

Müşterinin verdiği renk referansını tutturmak için laboratuvar makinesinde küçük numune boyanması. Onaylanan dip, üretim reçetesinin temelidir; ancak laboratuvar flotte oranı ve karıştırma koşulları üretim makinesinden farklı olduğu için birebir aktarım hiçbir zaman garanti değildir. Aradaki farkı kapatmak için tesisler kendi laboratuvar-üretim dönüşüm katsayılarını tutar. Renk kabulü spektrofotometre ile ΔE üzerinden yapılır.

İlgili yazılar: Abraj: deseni okuyarak nedeni bulmak ve partiyi kurtarmak

İlgili terimler: Reçete, Spektrofotometre, Delta E (ΔE), Flotte oranı

Lakkaz

Laccase

Bakır içeren, oksijeni kullanarak fenolik yapıları oksitleyen enzim. Denimde indigoyu enzimatik olarak parçalayarak hipoklorit kullanmadan soldurma sağlar; ortaya çıkan ton genellikle daha gri ve düzdür. Klasik ağartmaya göre lif zarar görmez ve atık su yükü düşüktür, ancak etki hipoklorit kadar sert değildir. Uygun mediatör ve pH aralığı ürün bazında değişir, bitişte inaktivasyon gerekir.

İlgili yazılar: Enzim inaktivasyonu: atlandığında kayıp nereye yazılıyor?

İlgili terimler: İndigo soldurma, Hipoklorit ağartma, Enzim inaktivasyonu, İndigo

Makine yıkama

Machine cleaning

Boya makinesinin gövdesinde, borularında ve filtresinde biriken boya, oligomer, silikon ve kireç kalıntısının sökülmesi. Genellikle kostik + güçlü yıkayıcı ile sıcak bir devir, ardından asidik nötralizasyon şeklinde uygulanır. Koyu renkten açık renge geçmeden önce atlanan makine yıkaması, ertesi partide nokta leke ve nüans kayması olarak geri döner. Birikinti sertleştikten sonra kimyasal temizlik yetmez, mekanik müdahale gerekir.

İlgili terimler: Oligomer, Kireç lekesi, Jet makinesi, Kostik

Makro silikon

Macro silicone emulsion

Partikül boyutu mikron mertebesinde olan, süt beyazı görünümlü silikon emülsiyonu. Partikül lif yüzeyinde kaldığı için yüzey kayganlığı ve ipeksi akış verir; dikiş kolaylığı ve kaygan tuşe istendiğinde tercih edilir. Emülsiyon kararlılığı mikro tiplere göre düşüktür, makaslama ve sert su emülsiyonu kırabilir. Fularda uygulanması çektirmeye göre daha güvenlidir.

İlgili yazılar: Silikon yumuşatıcı seçimi: tuşe, sarartma ve emülsiyon kararlılığı

İlgili terimler: Mikro silikon, Tuşe, Fular, Silikon yağı lekesi

Merserizasyon

Mercerising

Pamuğun gergin halde derişik sodyum hidroksit çözeltisinden geçirilmesi. Lifin enine kesiti yuvarlaklaşır, parlaklık ve boya alma kabiliyeti artar, mukavemet yükselir. Yüksek kostik derişiminde köpürmeden ve hızla ıslatan özel bir ıslatıcı gerekir. Normal ıslatıcılar bu ortamda çöker.

İlgili terimler: Ön terbiye, Islatıcı, Kostik

Metamerizm

Metamerism

İki numunenin bir ışık kaynağı altında aynı, başka bir kaynak altında farklı görünmesi. Sebep yansıma eğrilerinin farklı olmasıdır; aynı rengi farklı boya kombinasyonlarıyla tutturduğunuzda kaçınılmaz hale gelir. Mağaza aydınlatması ile gün ışığı arasındaki bu fark, konfeksiyonda parça uyumsuzluğu şikâyetlerinin klasik sebebidir. Önlemi, standardın boya kombinasyonuna mümkün olduğunca yakın bir reçete seçmek ve onayı en az iki ışık kaynağında (D65 ve TL84 veya A) yapmaktır.

İlgili yazılar: Abraj: deseni okuyarak nedeni bulmak ve partiyi kurtarmak

İlgili terimler: Spektrofotometre, Delta E (ΔE), Laboratuvar dip boyama

Mikro silikon

Micro silicone emulsion

Partikül boyutu 100 nm altına indirilmiş, berrak veya opal görünümlü silikon emülsiyonu. Küçük partikül lif demetlerinin arasına ve lif içine girer, bu yüzden yüzeyde kalmak yerine içten yumuşaklık ve dolgunluk verir. Emülsiyon kararlılığı yüksektir, çektirmede ve sert suda daha güvenlidir. Bedeli aktif madde başına daha yüksek fiyat ve yüzey kayganlığının makro tiplere göre daha düşük olmasıdır.

İlgili yazılar: Silikon yumuşatıcı seçimi: tuşe, sarartma ve emülsiyon kararlılığı

İlgili terimler: Makro silikon, Amino silikon, Tuşe, Silikon yağı lekesi

Mukavemet kaybı

Strength loss

Bir işlemin kumaşın kopma veya yırtılma dayanımını düşürmesi. Selülaz işleminde, kasarda kontrolsüz peroksit bozunmasında ve aşırı merserizasyonda görülür. Laboratuvarda vekil ölçü olarak ağırlık kaybı kullanılır; hızlı ölçülür ve mukavemet kaybıyla aynı yönde hareket eder, ama ikisi arasındaki oran kumaş konstrüksiyonuna göre değişir ve her kalite için bir kez çıkarılması gerekir.

İlgili yazılar: Asit selülaz ile antipilling: pH, sıcaklık ve mukavemet dengesi, Enzim inaktivasyonu: atlandığında kayıp nereye yazılıyor?

İlgili terimler: Kopma mukavemeti, Selülaz, Kasar, Peroksit stabilizatörü

Nötr selülaz

Neutral cellulase

pH 6-7 aralığında çalışan selülaz enzimi. Asit selülaza göre daha yavaş aşındırır, buna karşılık geri boyama riski çok daha azdır: atkı ve cep astarı beyaz kalır, kontrast korunur. Nötr pH'ta çalıştığı için asitle pH ayarı ve sonrasında nötralizasyon gerekmez, bu da proses süresini kısaltır. Yüksek kontrast istenen açık yıkamalarda standart tercihtir.

İlgili yazılar: Nötr selülaz ile taş yıkama: kontrast, geri boyama ve durma noktası, Denim yıkamada geri boyama: neden olur, nasıl durdurulur

İlgili terimler: Enzim yıkama, Geri boyama, Biyoparlatma, Enzim inaktivasyonu

Nötralizasyon

Neutralisation

Kumaş ve flottedeki kalıntı alkalinin asetik ya da formik asitle nötr seviyeye çekilmesi. Kasar ve reaktif boyama sonrası atlanamaz: taşınan alkali sabun tüketimini artırır, sonraki adımda enzimi ve yumuşatıcıyı çalıştırmaz, depoda sararmaya yol açar. Kontrol yöntemi basittir, ekstrakt pH'ının 6-7 aralığına gelmesi beklenir. Asidin bir anda dökülmesi yerine seyreltilip dozlanması, lokal pH şokundan kaynaklanan lekeleri önler.

İlgili yazılar: Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak

İlgili terimler: Asetik asit, pH ölçümü, Sabunlama, Sarartma

OEKO-TEX ECO PASSPORT

Tekstil kimyasallarının ve yardımcı maddelerin sertifikasyon sistemi; STANDARD 100 bitmiş ürüne bakarken ECO PASSPORT kimyasalın kendisine bakar. Süreç iki aşamalıdır: önce formülasyondaki her bileşen kısıtlı madde listeleriyle karşılaştırılır, sonra analitik doğrulama yapılır. Sertifikalı bir yardımcı madde, müşterinin STANDARD 100 başvurusunda kabul edilir ve tedarik zincirinde belge yükünü azaltır. ZDHC MRSL uyumu için de tanınan yollardan biridir.

İlgili yazılar: Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak

İlgili terimler: ZDHC MRSL, Formaldehit, GOTS, TDS ve SDS

Oligomer

Polyesterin kendi içindeki kısa zincirli halkalı yapılar; 120 °C üzerinde lif içinden yüzeye göç eder. Flotte soğurken tekrar kristalleşir ve kumaş yüzeyinde beyaz toz, makine gövdesinde ve borularda sert kabuk bırakır. Koyu renklerde beyaz benek olarak, açık renklerde tuşe sertliği olarak görünür. Sıcak alkali boşaltma, oligomer dispergatörü ve 110 °C civarında boşaltma pratik önlemlerdir.

İlgili terimler: HT boyama, Dispers boya, Dispergatör, Makine yıkama

Ozon yıkama

Ozone washing

Kapalı bir kabin ya da tamburda üretilen ozon gazının indigoyu oksitleyerek soldurması. Su neredeyse hiç kullanılmaz, kimyasal kalıntı bırakmaz ve işlem dakikalar sürer; bu yüzden su ve kimyasal tasarrufu hedefleyen tesislerde hızla yaygınlaştı. Kuru ozon hafif ve düz bir solma verir, nemli kumaşta etki daha güçlüdür. Ozon toksik bir gazdır; kabin sızdırmazlığı ve kalıntı ozon yakma ünitesi işletmenin sorumluluğundadır.

İlgili yazılar: Denim yıkamada geri boyama: neden olur, nasıl durdurulur

İlgili terimler: İndigo soldurma, Potasyum permanganat spreyi, Hipoklorit ağartma, İndigo

Pad-batch

Reaktif boya ve alkalinin fulardan emdirilip kumaşın rulo halinde sarılarak oda sıcaklığında 4-24 saat döndürülmesi. Buhar ve tuz kullanılmadığı için maliyet ve enerji açısından çektirmenin epey altında kalır. Karşılığında disiplin ister: rulo dönmezse alt tarafta akma izi, rulo örtülmezse kenarlarda kuruma farkı, boya-alkali karışımı bekletilirse hidroliz çıkar. Bitişte soğuk ve sıcak durulama, ardından sabunlama zorunludur.

İlgili yazılar: Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak

İlgili terimler: Reaktif boya, Fular, Sabunlama, Hidrolize boya

Peroksit stabilizatörü

Peroxide stabiliser

Kasar flottesinde hidrojen peroksidin kontrollü hızda bozunmasını sağlayan madde. Suyun ve kumaşın getirdiği demir, bakır, manganez gibi ağır metal iyonları peroksidi bir anda parçalar; stabilizatör bu iyonları bağlayarak ya da peroksit iyonunu tamponlayarak bozunmayı yayar. Çoğu ticari ürün iyon tutucu ile stabilizatör işlevini tek üründe birleştirir.

İlgili yazılar: Kasar flottesinde iyon tutucu ve peroksit stabilizatörü seçimi

İlgili terimler: Kasar, İyon tutucu, Hidrojen peroksit, Su sertliği

Pigment baskı

Pigment printing

Elyafa afinitesi olmayan pigmentin bir binder (bağlayıcı) filmiyle yüzeye yapıştırılması. Yıkama gerektirmediği, her elyafta çalıştığı ve ucuz olduğu için baskının en yaygın yöntemidir. Zayıf noktası sürtme haslığı ve tuşedir: binder filmi kumaşı sertleştirir, yüksek pigment oranında kuru sürtmede boya çıkar. Baskı sonrası silikon veya polietilen bazlı yumuşatıcı ile tuşe geri kazanılır.

İlgili terimler: Sürtme haslığı, Tuşe, Termofiksaj, Yumuşatıcı

Pilling (boncuklanma)

Pilling

Kullanım ve yıkama sırasında kumaş yüzeyinden çıkan lif uçlarının birbirine dolanarak boncuk oluşturması. En çok kısa elyaflı ipliklerde ve pamuk-polyester karışımlarında görülür; polyester lifi kopmadığı için boncuk yüzeyde asılı kalır ve şikâyet buradan gelir. Selülaz işlemi yüzeydeki mevcut uçları keserek boncuklanmanın başlangıcını geciktirir, tamamen önlemez.

İlgili yazılar: Asit selülaz ile antipilling: pH, sıcaklık ve mukavemet dengesi

İlgili terimler: Pilling testi, Biyoparlatma, Selülaz

Pilling testi

Pilling test

Kumaş yüzeyinde kullanım sırasında oluşan boncukların kontrollü sürtünmeyle üretilip 1-5 arası notlanması. En yaygın cihaz Martindale'dir; numune belirli bir yük altında Lissajous hareketiyle ovulur ve 125, 500, 1000, 2000 devir sonrasında değerlendirilir. Polyester ve karışımlarda not düşüktür; boncuğu tutan polyester lifi kopmadığı için boncuk yüzeyde kalır. Pamukta selülaz ile biyoparlatma notu yukarı çeker; sentetiklerde çözüm elyaf ve iplik yapısındadır.

İlgili yazılar: Asit selülaz ile antipilling: pH, sıcaklık ve mukavemet dengesi

İlgili terimler: Biyoparlatma, Kopma mukavemeti, Elyaf tipleri

Pişirme

Scouring

Pamuğun doğal yapısındaki mum, pektin, yağ ve protein kalıntılarının sıcak alkali ortamda uzaklaştırılması. İşlem sonunda kumaş hidrofil hale gelir; damla testi ile kontrol edilir. Islatıcı seçimi burada kritiktir, çünkü alkali ortamda köpürmeden çalışan ve yüksek pH'ta kararlı kalan bir ıslatıcı gerekir.

İlgili terimler: Ön terbiye, Hidrofilite, Islatıcı

Polietilen emülsiyonu

Polyethylene emulsion

Polietilen mumunun sulu emülsiyonu; kumaş yüzeyinde kayganlık ve dikiş iğnesinde soğutma etkisi sağlar. Asıl işlevi tuşe değil, konfeksiyonda dikiş hasarını ve yırtılma mukavemeti kaybını azaltmaktır. Silikonla birlikte kullanıldığında kayganlığı tamamlar ve maliyeti aşağı çeker. Oksitlenmiş tipleri anyonik ve daha kararlıdır, oksitlenmemiş tipler noniyoniktir.

İlgili terimler: Yumuşatıcı, Tuşe, Kopma mukavemeti, İyonik karakter

Ponza taşı

Pumice stone

Taş yıkamada kullanılan gözenekli volkanik kaya. Yoğunluğu düşük olduğu için kumaşı ezmeden aşındırır, ancak kullanıldıkça ufalanır ve makine dibinde çamur bırakır. Taş/kumaş oranı ve tambur doluluğu efektin şiddetini belirler; taş fazla olursa kumaş yırtılır, az olursa efekt tutmaz. Ponza yerine kullanılan sentetik taşlar daha uzun ömürlüdür ve daha az kalıntı verir.

İlgili yazılar: Nötr selülaz ile taş yıkama: kontrast, geri boyama ve durma noktası

İlgili terimler: Taş yıkama, Enzim yıkama, Nötr selülaz

Potasyum permanganat spreyi

Potassium permanganate spray

Mankene geçirilen pantolona lokal olarak püskürtülen oksitleyici çözelti; indigoyu sprey izinin düştüğü yerde parçalayarak diz ve uyluk açıklığı yaratır. Oksidasyon sonrası kumaşta kalan kahverengi manganez dioksit metabisülfit ile nötralize edilir. İşçi sağlığı açısından sektörün en sorunlu adımlarından biridir: solunum koruması ve kapalı kabin şart, birçok marka permanganat kullanımını yasakladı. Alternatif olarak lazer aşındırma ve ozon yaygınlaşıyor.

İlgili terimler: İndigo soldurma, Ozon yıkama, Hipoklorit ağartma, ZDHC MRSL

REACH

Avrupa Birliği'nin kimyasalların kaydı, değerlendirilmesi, izni ve kısıtlanmasına dair tüzüğü. Tekstil yardımcı maddeleri açısından üç başlık işler: yıllık bir tonun üzerinde AB'ye ithal edilen maddelerin kaydı, Ek XVII kısıtlamaları ve yüksek önem arz eden maddelerin (SVHC) aday listesi. AB'ye ihracat yapan bir boyahane için pratik sonuç, kullandığı kimyasalın SDS'inde REACH kayıt numarasının ve SVHC beyanının bulunmasıdır. Aday liste yılda iki kez güncellendiği için tedarikçi beyanlarının tarihine bakmak gerekir.

İlgili terimler: TDS ve SDS, ZDHC MRSL, APEO / NPEO

Ramöz

Stenter

Kumaşı iki kenarından iğne veya klips zincirine tutturup gergin halde sıcak hava kamaralarından geçiren makine. Kurutma, apre kürleme, termofiksaj ve en ayarının tamamı burada yapılır. Kritik parametreler kamara sıcaklığı, kumaş hızı, over-feed oranı ve hava sirkülasyonudur; aynı apre reçetesi farklı hızda farklı sonuç verir. Kamaralarda biriken yağ ve oligomer kalıntısı damlayarak kumaşta leke yapar, temizlik periyodu üretimin parçasıdır.

İlgili terimler: Termofiksaj, Apre, Fular, Kurutma silindiri

Reaktif boya

Reactive dye

Selülozla kovalent bağ kuran boyarmadde sınıfı; pamuk, viskon ve keten boyamasının ana yoludur. Boya önce tuz yardımıyla elyaf üzerine çeker, sonra soda veya kostikle alkali ortamda fikse olur. Fiksaj hiçbir zaman yüzde yüz değildir: bağ kuramayan kısım suyla tepkimeye girip hidrolize olur ve elyaf üzerinde sadece durur. O kalıntı sabunlamayla alınmazsa yıkama ve sürtme haslığı düşer.

İlgili yazılar: Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak, Kasar sonrası peroksit giderme: katalaz mı, sıcak durulama mı?

İlgili terimler: Hidrolize boya, Sabunlama, Fiksatör, Soda

Reaktif yıkama sabunu

Reactive washing-off agent

Hidrolize boyayı elyaf yüzeyinden söküp flottede dağınık tutan, geri çökmesini engelleyen ürün. İyi bir yıkama sabunu aynı anda dispergatör gibi davranır; boyayı kaldırmak yeterli değildir, suyun içinde tutmak gerekir. Sert suda çalışan tesiste iyon tutucu özelliği olan tipler tercih edilir, çünkü kalsiyum boyayı tekrar kumaşa bağlar. Köpüğü düşük tipler jet makinelerinde ayrıca köpük kesici gereksinimini azaltır.

İlgili yazılar: Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak

İlgili terimler: Sabunlama, Hidrolize boya, İyon tutucu, Köpük kesici

Redüktif temizleme

Reductive clearing

Polyester boyaması sonrası lif yüzeyinde kalan dispers boyanın hidrosülfit ve kostikle indirgenerek parçalanması ve suda çözünür hale getirilmesi. Koyu renklerde atlanamaz; atlanırsa sürtme haslığı ve ter haslığı tutmaz, elastanlı kumaşlarda beyaz parçalara boya geçer. Klasik yol 70-80 °C'de hidrosülfit-kostiktir; koku ve atık su yükü nedeniyle indirgen etkili alkali-kararlı temizleyicilere geçiş yaygınlaşıyor. İşlem sonunda asidik durulama ile alkali tamamen alınmalıdır.

İlgili terimler: Dispers boya, Hidrosülfit, Sürtme haslığı, Kostik

Renk derinleştirici

Colour deepening agent

Lif yüzeyine kırılma indisi düşük ince bir film bırakarak yüzeyden yansıyan ışığı azaltan ve rengi daha derin gösteren apre. Boya miktarı değişmez, sadece görünen derinlik artar; siyah ve lacivert polyesterde en çok kullanıldığı yerdir. Silikon reçineler ve florlu polimerler en yaygın kimyalardır. Karşılığında su iticilik artabilir ve tuşe sertleşebilir, bu yüzden yumuşatıcı ile dengelenir.

İlgili terimler: Dispers boya, Tuşe, Su itici apre, Spektrofotometre

Reçete

Recipe

Bir işlemin kimyasal, dozaj, sıcaklık, süre ve pH bilgilerini adım adım tanımlayan talimat. İyi bir reçete dozajı tek başına vermez; hangi birimle (% owf, g/L), hangi flotte oranında ve hangi makinede geçerli olduğunu da yazar. Tekrarlanabilirlik reçetenin kendisinden çok ona bağlı kalınmasıyla ilgilidir: sıcaklık rampası ve dozaj süresi kısaltıldığında aynı reçete başka bir renk verir. Su sertliği ve kumaş partisi değiştiğinde reçete yeniden doğrulanmalıdır.

İlgili yazılar: Abraj: deseni okuyarak nedeni bulmak ve partiyi kurtarmak, Asit selülaz ile antipilling: pH, sıcaklık ve mukavemet dengesi

İlgili terimler: Dozaj birimleri, Flotte oranı, Laboratuvar dip boyama, Su sertliği

Sabunlama

Soaping

Reaktif boyama sonrasında elyafa bağlanmamış boyanın kaynar suda ve yıkama sabunu ile yüzeyden alınması. İşlemin başarısı boya tükendiğinde değil, durulama suyu berraklaştığında ölçülür. Eksik sabunlanan koyu renklerde ilk ev yıkamasında renk akar, sürtme haslığı düşer ve konfeksiyonda beyaz parçalara leke geçer. Sabunlama öncesi asidik durulama yapılması, alkalinin taşınmasını önleyip sabun verimini artırır.

İlgili yazılar: Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak

İlgili terimler: Reaktif yıkama sabunu, Hidrolize boya, Reaktif boya, Yıkama haslığı

Sarartma

Yellowing

Beyaz ve açık renkli kumaşın depolama, ısı veya ışık etkisiyle sarıya kayması. Tekstilde üç ana kaynağı vardır: katyonik yumuşatıcı ve yüksek amin değerli silikonun ısıda oksitlenmesi, ambalaj ve kartonda bulunan BHT'nin azot oksitlerle tepkimesi (fenolik sararma) ve kalıntı alkali. Ramöz sıcaklığının 150 °C üzerine çıkması riski hızla büyütür. Beyazlarda apre seçimi ve depolama ambalajı birlikte değerlendirilmelidir.

İlgili yazılar: Silikon yumuşatıcı seçimi: tuşe, sarartma ve emülsiyon kararlılığı

İlgili terimler: Amino silikon, Yumuşatıcı, Ramöz, Termofiksaj

Selülaz

Cellulase

Selülozdaki β-1,4 glikozit bağını hidrolize eden enzim grubu. Tekstilde iki ana tipi kullanılır: asidik bölgede çalışan asit selülaz (tüy alma, biyoparlatma) ve nötre yakın pH'ta çalışan nötr selülaz (taş yıkama, nötr yıkama). Hedefini ayırt etmez, yüzeydeki lif ucunu kesen enzim, temas ettiği her yerde selülozu keser, bu yüzden işlemin ölçüsü ağırlık ve mukavemet kaybıdır.

İlgili yazılar: Asit selülaz ile antipilling: pH, sıcaklık ve mukavemet dengesi, Enzim inaktivasyonu: atlandığında kayıp nereye yazılıyor?

İlgili terimler: Nötr selülaz, Enzim inaktivasyonu, Biyoparlatma, Mukavemet kaybı

Silikon yağı lekesi

Silicone spot

Silikon emülsiyonunun kırılıp yağ fazının kumaş üzerinde toplanmasıyla oluşan, kuruduktan sonra koyu ve yağlı görünen leke. Emülsiyonu kıran şeyler bellidir: yüksek makaslama kuvveti, sert su, uygun olmayan pH, katyonik-anyonik ürün karışımı ve flotteye doğrudan konsantre dökülmesi. Oluştuktan sonra sökülmesi zordur; solventli leke sökücü ile sıcak yıkama gerekir ve renk zarar görebilir. Silikon her zaman su ile inceltilip dozaj pompasından verilmelidir.

İlgili yazılar: Silikon yumuşatıcı seçimi: tuşe, sarartma ve emülsiyon kararlılığı

İlgili terimler: Yağ leke sökücü, Mikro silikon, Makro silikon, Su sertliği

Soda

Soda ash

Reaktif boyamanın en yaygın fiksaj alkalisi. Kostiğe göre daha yumuşak çalışır ve pH'ı 10,5-11 civarında tamponladığı için boya-elyaf tepkimesini kontrollü yürütür. Genellikle boyama sırasında kademeli olarak dozlanır; bir seferde atılması yüzeyde hızlı fiksaj ve abraj yapar. Sıcak flottede çözünürlüğü sınırlı olduğundan hazırlama kabında iyi çözülmezse kumaşa toz halinde ulaşıp nokta leke bırakır.

İlgili yazılar: Abraj: deseni okuyarak nedeni bulmak ve partiyi kurtarmak

İlgili terimler: Reaktif boya, Kostik, Abraj, pH ölçümü

Spektrofotometre

Spectrophotometer

Kumaştan yansıyan ışığı dalga boyu bazında ölçerek rengi sayısal olarak tanımlayan cihaz. Çıktısı yansıma eğrisi ve ondan hesaplanan L*a*b* değerleridir; bu sayılar reçete hesaplama, renk kabulü ve tesisler arası renk aktarımının temelidir. Ölçüm koşulu sonucu değiştirir: kat sayısı, açıklık boyutu, parlaklık dahil/hariç ayarı ve kalibrasyon standardı tutanakta yazılmalıdır. Gözle onay ile cihaz onayı çeliştiğinde karar verilecek yöntemin sözleşmede belirli olması gerekir.

İlgili yazılar: Abraj: deseni okuyarak nedeni bulmak ve partiyi kurtarmak

İlgili terimler: Delta E (ΔE), Metamerizm, Laboratuvar dip boyama, Gri skala

Su itici apre

Water repellent finish

Lif yüzeyinin serbest enerjisini düşürerek su damlasının yayılmadan yuvarlanmasını sağlayan apre. Florokarbon (C6) tipleri hem su hem yağ iticiliği verir; florsuz alternatifler (dendrimer, parafin/silikon, poliüretan) yağ iticiliği veremez ve bugün için dayanımları daha düşüktür. Uygulama fularda yapılır ve mutlaka 150-170 °C'de kürleme ister, kürlenmeyen apre ilk yıkamada gider. Kumaşta kalan iyonik yumuşatıcı, ıslatıcı veya sabun kalıntısı performansı sıfırlar; su itici öncesi kumaşın temiz ve nötr olması şarttır.

İlgili terimler: Fular, Ramöz, Hidrofilite, ZDHC MRSL

Su sertliği

Water hardness

Sudaki kalsiyum ve magnezyum tuzlarının toplam miktarı; Türkiye'de genellikle Fransız sertliği (°fH) veya Alman sertliği (°dH) ile verilir. Boyahanede reçetenin görünmeyen değişkenidir: aynı reçete, sertliği farklı iki tesiste farklı sonuç verir. İyon tutucu dozajı su analizine göre ayarlanır.

İlgili yazılar: Kasar flottesinde iyon tutucu ve peroksit stabilizatörü seçimi

İlgili terimler: İyon tutucu, Kireç lekesi

Sürtme haslığı

Rubbing fastness

Crockmeter cihazında standart beyaz bez ile kumaş yüzeyinin belirli basınç altında ovulması ve beze geçen boyanın gri skalayla notlanması. Kuru ve yaş olmak üzere iki ayrı not verilir; yaş not her zaman daha düşüktür. Koyu renkler, pigment baskı ve indigo bu testte doğal olarak zorlanır. Düşük not genellikle yüzeyde tutunmamış boya anlamına gelir; çözüm yıkamayı iyileştirmek, redüktif temizleme yapmak veya fiksatör kullanmaktır.

İlgili yazılar: Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak

İlgili terimler: Haslık, Gri skala, Redüktif temizleme, Pigment baskı

TDS ve SDS

TDS and SDS

Her kimyasalın iki temel belgesi. TDS ürünün ne olduğunu ve nasıl kullanılacağını anlatır: iyonik karakter, aktif madde oranı, pH, yoğunluk, çalışma sıcaklığı, önerilen dozaj ve uyumluluk bilgileri. SDS ise yasal olarak zorunlu güvenlik belgesidir ve 16 standart bölümden oluşur: tehlike sınıflandırması, ilk yardım, depolama, kişisel koruyucu donanım, taşıma ve mevzuat bilgisi. Reçete kurarken TDS, depo ve iş güvenliği için SDS kullanılır; ikisi birbirinin yerine geçmez.

İlgili yazılar: Köpük kesici seçimi: silikonlu mu, yağ bazlı mı

İlgili terimler: Aktif madde, İyonik karakter, REACH, Dozaj birimleri

TEGEWA skalası

TEGEWA scale

Haşıl sökme derecesini ölçen mor renkli karşılaştırma skalası. Kumaşa iyot-potasyum iyodür çözeltisi damlatılır, oluşan rengin koyuluğu 1'den 9'a kadar numaralı skalayla karşılaştırılır. 9 haşılın tamamen söküldüğünü, 1 hiç sökülmediğini gösterir. Boyama öncesi genellikle 7-8 ve üzeri istenir.

İlgili yazılar: Haşıl sökme enzimi: hangi amilaz, hangi yol, hangi kontrol

İlgili terimler: Haşıl sökme, Alfa amilaz

Taş yıkama

Stone wash

Denimin ponza taşı ile birlikte tamburda döndürülerek eskitilmesi. Taş yüzeydeki indigoyu aşındırır, dikiş ve kenarlarda kontrast çıkarır, kumaşı yumuşatır. Dezavantajları makinede aşınma, kumaşta yırtılma, cep içinde kalan taş kırıntısı ve atık suda çamur yüküdür. Bu nedenlerle işin büyük kısmı selülaz enzimiyle yapılan eskitmeye kaydı; taş bugün genellikle enzimle birlikte, daha az miktarda kullanılıyor.

İlgili yazılar: Nötr selülaz ile taş yıkama: kontrast, geri boyama ve durma noktası, Denim yıkamada geri boyama: neden olur, nasıl durdurulur

İlgili terimler: Ponza taşı, Enzim yıkama, Nötr selülaz, Geri boyama

Ter haslığı

Perspiration fastness

Yapay ter çözeltisiyle ıslatılan numunenin refakat beziyle birlikte baskı altında 37 °C'de bekletilmesi ve sonucun gri skalayla notlanması. Asidik ve alkali olmak üzere iki çözelti kullanılır; poliamid ve yün boyamalarında alkali ter en zorlayıcı olanıdır. Spor giyim ve iç giyim şartnamelerinde ışıkla birleşik ter haslığı da istenir, bu test çok daha serttir. Düşük sonuçta ilk bakılacak yer boya seçimi ve fiksaj adımıdır.

İlgili terimler: Haslık, Fiksatör, Asit boyası, Gri skala

Termofiksaj

Heat setting

Sentetik liflerin ramözde 180-200 °C civarında gergin halde ısıtılarak iç gerilimlerinin giderilmesi ve boyutunun sabitlenmesi. Polyester, poliamid ve elastanlı örmelerde çekme ve burulma ancak bu işlemle kontrol altına alınır. Sıcaklık ve süre kumaşın boya alma davranışını da değiştirir, bu yüzden fiksaj sonrası boyanan partilerde fiksaj parametreleri reçetenin parçasıdır. Fiksajdan önce iplik yağının alınmaması sarı iz ve leke bırakır.

İlgili yazılar: Kırık izi: halat neden hep aynı yerden katlanıyor

İlgili terimler: Ramöz, İplik yağı, Sarartma, Elyaf tipleri

Tuşe

Handle

Kumaşın elle hissedilen karakteri: yumuşaklık, kayganlık, dolgunluk, esneklik ve yüzey pürüzü. Ölçülmesi zordur, çoğu tesis referans numune ile karşılaştırma yapar. Yumuşatıcı seçimi tuşe hedefiyle başlar: makro silikon yüzeyde kayganlık, mikro silikon içeride yumuşaklık, elastomerik silikon geri toplama ve dolgunluk verir. Müşteri 'yumuşak olsun' dediğinde hangisini kastettiği netleştirilmeden reçete kurulmamalıdır.

İlgili yazılar: Silikon yumuşatıcı seçimi: tuşe, sarartma ve emülsiyon kararlılığı

İlgili terimler: Yumuşatıcı, Mikro silikon, Makro silikon, Apre

Yağ leke sökücü

Oil stain remover

Kumaşa örme ve dokuma sırasında bulaşan makine yağını, silikon yağını ve gres kalıntısını çözüp emülsiyon halinde uzaklaştıran ürün. Üç aile halinde bulunur: solventli (en güçlü, koku ve VOC sorunlu), solventsiz (yüzey aktif madde kombinasyonu) ve doğal/aromatik solvent bazlı (d-limonen gibi). Leke boyamadan önce alınmalıdır; boyanmış kumaşta noktasal uygulama neredeyse her zaman halo bırakır. Yağın türü ürün seçimini belirler, mineral yağ ile silikon yağı aynı ürünle çıkmaz.

İlgili terimler: Silikon yağı lekesi, İplik yağı, Makine yıkama, Ön terbiye

Yumuşatıcı

Softener

Lif yüzeyine ince bir yağ veya polimer filmi bırakarak lif-lif sürtünmesini düşüren ürün. Dört ana grup vardır: katyonik (en yumuşak tuşe, sarartma ve haslık düşürme riski), noniyonik (nüans dostu, orta etki), anyonik (hidrofil, beyazlarda güvenli) ve silikon. İyonik karakter uyuşmazlığı en sık yapılan hatadır; katyonik yumuşatıcı ile anyonik bir ürün aynı flottede çöker. Kullanım yeri de belirleyicidir: havlu ve bebek ürünlerinde emicilik kaybı kabul edilmez.

İlgili yazılar: Silikon yumuşatıcı seçimi: tuşe, sarartma ve emülsiyon kararlılığı

İlgili terimler: Tuşe, İyonik karakter, Sarartma, Hidrofil silikon

Yıkama haslığı

Wash fastness

ISO 105-C06 gibi standartlara göre numunenin tanımlı sıcaklık, deterjan ve sürede yıkanması, sonra hem renk değişiminin hem de refakat bezine lekelemenin gri skalayla notlanması. Lekeleme notu pratikte renk değişiminden daha kritiktir, çünkü konfeksiyonda beyaz parçaya boya geçmesi doğrudan iade sebebidir. Reaktif boyamada düşük not neredeyse her zaman eksik sabunlamaya işaret eder. Fiksatör notu bir kademe yukarı çekebilir, eksik yıkamayı telafi etmez.

İlgili yazılar: Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak

İlgili terimler: Haslık, Gri skala, Sabunlama, Fiksatör

ZDHC MRSL

ZDHC (Zero Discharge of Hazardous Chemicals) girişiminin yayımladığı, tekstil üretiminde kullanılan kimyasalların içeriğini sınırlayan liste. RSL'den farkı odak noktasıdır: RSL bitmiş üründeki kalıntıya, MRSL kimyasalın kendisine bakar; yani madde nihai üründe kalmasa bile kullanılması yasaktır. Kimyasal üreticileri ürünlerini ZDHC uyum seviyelerine (Level 1, 2, 3) göre belgelendirir ve ürünler ZDHC Gateway platformunda listelenir. Markaların tedarikçi denetimlerinde en sık sorulan belge budur.

İlgili yazılar: Reaktif boyamadan sonra yıkama: hidrolize boyayı kumaştan almak

İlgili terimler: APEO / NPEO, Formaldehit, OEKO-TEX ECO PASSPORT, bluesign

bluesign

Girdi akışı yaklaşımıyla çalışan bir kimyasal ve üretim yönetim sistemi. Mantığı zararlı maddeyi üretimin sonunda ölçmek yerine hiç sisteme sokmamaktır; onaylanan kimyasallar bluesign APPROVED listesinde yer alır ve bluesign SYSTEM PARTNER tesisleri bu listeden çalışır. Kaynak verimliliği, iş güvenliği ve emisyon kriterleri de denetim kapsamındadır. Outdoor ve teknik giyim markalarında en sık talep edilen sistemdir.

İlgili terimler: ZDHC MRSL, GOTS, OEKO-TEX ECO PASSPORT

pH ölçümü

pH measurement

Flottenin ve bitmiş kumaşın asitlik-bazlık derecesinin ölçülmesi. Flottede pH, enzim aktivitesinden boya fiksajına kadar her adımın çalıştığı pencereyi belirler; şeritle yapılan kaba ölçüm enzim uygulamaları için yeterli değildir, kalibre edilmiş pH metre gerekir. Bitmiş kumaşta pH ekstrakt yöntemiyle ölçülür ve şartnameler genellikle 4,5-7,5 aralığını ister; yüksek kalıntı alkali ciltte tahrişe, depolamada sararmaya ve apre performans kaybına yol açar. Tampon sistemleri, sıcaklık değiştikçe pH'ın kaymasını engellemek için kullanılır.

İlgili terimler: Asetik asit, Soda, Kostik, Enzim inaktivasyonu

Çektirme

Exhaust dyeing

Kumaşın bir flotte içinde durduğu ve boyanın zamanla su fazından elyafa geçtiği kesikli yöntem. Tuz, sıcaklık ve alkali ile çekme dengesi kaydırılır; flottede kalan boya oranı çektirme veriminin ölçüsüdür. Türkiye'deki örme boyahanelerinin büyük çoğunluğu jet ve overflow makinelerle bu yöntemle çalışır. Her parti kendi flottesini kullandığı için tekrarlanabilirlik reçete disiplinine bağlıdır.

İlgili terimler: Flotte oranı, Jet makinesi, Kontinü, Reçete

Ön terbiye

Pre-treatment

Ham kumaşı boyamaya hazırlayan işlemler zinciri: haşıl sökme, yakma, hidrofilleştirme (pişirme), kasar, gerekirse merserizasyon. Amaç tek: kumaşın her yerinde aynı emicilik ve aynı beyazlık. Boyamadaki abraj şikâyetlerinin büyük bölümünün kökü ön terbiyededir.

İlgili terimler: Kasar, Pişirme, Merserizasyon, Abraj

İndigo

Indigo

Denimin mavisini veren küp boyarmadde. Çözgü iplikleri slasher hattında arka arkaya küp banyolarından geçirilir; her daldırmada ince bir katman oksitlenir ve boya lifin içine tam girmez, dış kabukta kalır. Bu ring boyama denen halka yapısı denimin sonradan yıkanıp eskitilebilmesinin tek sebebidir. İndigo sürtme haslığı düşüktür ve bu bir kusur değil, ürünün karakteridir.

İlgili yazılar: Denim yıkamada geri boyama: neden olur, nasıl durdurulur

İlgili terimler: Küp boyarmadde, İndigo soldurma, Taş yıkama, Geri boyama

İndigo soldurma

Indigo fading

Denimin rengini istenen açıklığa indirmek için indigonun kısmen sökülmesi veya oksidasyonla parçalanması. Yol seçimi sonuç tonunu belirler: mekanik aşınma ve enzim kontrastı korur, hipoklorit ve permanganat daha düz ve sarıya kaçan bir zemin verir, ozon ve lakkaz araya yerleşir. Aynı açıklık farklı yollarla elde edildiğinde renk ölçümü aynı çıkmaz. Soldurma sonrası nötralizasyon atlanırsa kumaş depoda sararır ve mukavemet kaybeder.

İlgili terimler: Hipoklorit ağartma, Ozon yıkama, Lakkaz, İndigo

İplik yağı

Spin finish

İplik üretiminde ve örmede sürtünmeyi düşürmek için lif yüzeyine verilen yağ ve emülgatör karışımı. Miktarı azdır ama düzensizdir; yıkanmadan boyanan kumaşta emicilik farkı ve leke yapar. Sentetiklerde termofiksajdan sonra sökülmesi çok zorlaşır çünkü yağ ısıyla polimerleşip sarı iz bırakır. Bu yüzden polyester ve poliamid örgülerde ön yıkama fiksajdan önce yapılır.

İlgili terimler: Yağ leke sökücü, Termofiksaj, Sarartma, Hidrofilite

İyon tutucu

Sequestering agent

Flottedeki kalsiyum, magnezyum ve ağır metal iyonlarını kompleks halinde bağlayan madde. Sert su ile çalışan boyahanede iyon tutucu olmadan kasarda peroksit kontrolsüz bozunur, boyamada kireç lekesi ve nüans kayması çıkar, yumuşatıcı çöker. Akrilat, fosfonat ve poliakrilat bazlı tipleri farklı iyonlara farklı seçicilikle çalışır.

İlgili yazılar: Kasar flottesinde iyon tutucu ve peroksit stabilizatörü seçimi

İlgili terimler: Su sertliği, Peroksit stabilizatörü, Kasar

İyonik karakter

Ionic character

Bir yüzey aktif maddenin suda taşıdığı elektrik yükü: anyonik (eksi), katyonik (artı), noniyonik (yüksüz) ve amfoterik (pH'a göre değişen). Boyahanede reçete kurmanın ilk kuralı buradan çıkar; anyonik bir ürünle katyonik bir ürün aynı flottede birbirini nötralize eder ve çökelti oluşturur. Selüloz ve boyarmaddelerin çoğu anyonik olduğu için katyonik ürünler (fiksatör, bazı yumuşatıcılar) elyafa hızlı çeker ve düzgünsüz dağılma riski taşır. TDS'te yazan bu tek satır, çoğu uyumsuzluk sorununu önceden önler.

İlgili yazılar: Silikon yumuşatıcı seçimi: tuşe, sarartma ve emülsiyon kararlılığı

İlgili terimler: Yumuşatıcı, Fiksatör, Aktif madde, TDS ve SDS